Dromen en luciditeit  
 Hoofdstuk 3: Lucide dromen  Hoofdstuk 2 <<    Hoofdstuk 3    >> Hoofdstuk 4 

 
 
  [ menu ]
 
Titelblad

Inhoud

Voorwoord

Inleiding
    1. De slaap
     
    2. Droom
     
    > 3. Lucide dromen <

      3.1. Definitie
      3.2. Kenmerken
      3.3. Toepassingen
        3.3.1. Droomcontrole
        3.3.2. Nachtmerriebestrijding
        3.3.3. Lichamelijke training
        3.3.4. Droomvrienden en persoonlijke ontwikkeling
        3.3.5. Andere
      3.4. Leren
        3.4.1. Technieken
        3.4.2. Hulpmiddelen
        3.4.3. Problemen
      3.5. Andere bewustzijnstoestanden

    4. Lucide dromen in andere culturen
Besluit

Bibliografie


 

3. Lucide dromen

In andere culturen wordt er veel belang gehecht aan dromen. Ook in de oudheid zag men in dat dromen veel nut hebben. Sommige schrijvers beschreven een heel bijzonder soort droom, die heel nuttig en plezierig bleek te zijn. De Nederlandse schrijver en psychiater Frederik van Eeden gaf er een toepasselijke naam aan: lucide dromen. Wat een lucide droom is en wat er de mogelijkheden van zijn, wordt in dit hoofdstuk besproken.

[ menu ]  


3.1 Definitie

Een lucide droom is heel eenvoudig een droom waarin men beseft dat men aan het dromen is. Een lucide droom hebben is niet altijd gelijk aan droomcontrole uitoefenen; veel mensen bepalen de inhoud van hun dromen zonder echt te beseffen dat wat ze zien hun eigen voorstellingen zijn. In een echte lucide droom (ook wel een bewuste droom genoemd) is men zich volledig bewust van het feit dat de omgeving, de andere personages en alle ervaringen zich enkel in het eigen hoofd afspelen en dat men eigenlijk slapend in bed ligt.

De dromer komt meestal tot bewustzijn in het midden van een gewone droom. Een minderheid van de lucide dromen, zo'n tien procent, ontstaat door het overgaan naar de droomtoestand zonder het bewustzijn te verliezen. Deze techniek vereist echter veel oefening en concentratie.

De term lucide werd voor het eerst gebruikt door Frederik van Eeden, de Nederlandse schrijver die het boegbeeld was van de literaire stroming van de tachtigers. Hij hield in 1913 in Londen een toespraak voor de `Society for Physical Research' over het fenomeen, dat hij uitvoerig bestudeerd had. Hij baseerde zich daarbij op zijn eigen droomdagboek, waarin hij over een periode van zestien jaar meer dan vijfhonderd dromen genoteerd had (waarvan driehonderdvijfentwintig van het bewuste type). Van Eeden verdeelde alle dromen over negen categorieën, waarvan de vijfde soort de lucide dromen zijn. Over deze soort van dromen zegt hij:

"In deze dromen is de reïntegratie der psychische functies zo volledig, dat de slapende zich zowel het waakleven als zijn eigen (ogenblikkelijke) toestand herinnert, dat hij een staat van volkomen bewustzijn bereikt en in de mogelijkheid verkeert zijn aandacht richting te geven en verschillende willekeurige handelingen te verrichten. En toch is de slaap, zoals ik met stelligheid kan vaststellen, ongestoord, diep en verkwikkend."
"In den helderen droom is het besef van het bezit van een lichaam -met ogen, handen, een sprekenden mond enzovoort - volkomen duidelijk; en toch weet ik tegelijkertijd dat het physische lijf slaapt en een geheel andere houding inneemt. Bij het ontwaken vermengen zich beide sensaties, om het zo uit te drukken, en ik herinner mij even helder het handelen van het droomlijf als den toestand van rust van het physische lichaam."

Het woord lucide wordt hier gebruikt in zijn betekenis van helder, duidelijk en klaar. Het is duidelijk dat hier het bewustzijn van de dromer bedoeld wordt; in een lucide droom ziet de dromer zeer helder zijn eigen toestand in.

Tijdens een lucide droom is de lichamelijke toestand net hetzelfde als tijdens andere dromen; dat wil zeggen in REM-slaap. De dromer is even uitgeslapen als anders, en voelt zich na het ontwaken dikwijls zelfs beter dan gewoonlijk door de ervaring van een heldere droom.

[ menu ]  


3.2 Kenmerken

Een algemeen kenmerk van lucide dromen is dat ze over het algemeen helderder en realistischer zijn dan gewone dromen. Ze zijn meer gedetailleerd en ze zijn door hun bijzondere inhoud en door het hoog bewustzijn van de dromer gemakkelijker te onthouden. Over het algemeen komen er minder `onmogelijkheden' in voor dan in gewone dromen.

In een lucide droom kan de dromer beschikken over al zijn zintuigen en al zijn denkvermogens. Het geheugen werkt over het algemeen uitstekend, behalve dat er bij de herinnering aan recente, specifieke details uit het echte leven kleine fouten kunnen optreden. Bij ervaren lucide dromers komt dit probleem niet meer voor.

De luciditeit van een droom is niet altijd even duidelijk. Het is mogelijk om te weten dat men droomt, zonder echt te beseffen dat alles wat men ziet een eigen voorstelling is. De helderheid van een droom is dus nooit absoluut, maar eerder een eigenschap die groot of klein kan zijn.

De kritische houding die nodig is om een lucide droom te kunnen hebben, werd door Oliver Vox treffend onderverdeeld in vier trappen (van klein naar groot):

[ menu ]  


3.3 Toepassingen

 
3.3.1 Droomcontrole

Het grootste voordeel van lucide dromen is de bijna absolute controle van de inhoud van de droom. Het is mogelijk om grote delen van de droom zelf te bepalen; maar niet volledig (althans niet bij westerse dromers). De dromer kan er ook voor kiezen om enkel zijn eigen gedrag te bepalen en voor de rest een `klassieke' droom te hebben.

In lucide dromen kan men als dromer letterlijk alles doen wat denkbaar is. Men kan vliegen zonder vleugels, praten met overleden mensen, lekker eten zonder dik te worden, seksuele fantasieën uitleven, een scène uit een film echt beleven, zonder gevaar de effecten van drugs voelen, of een extra dimensie toevoegen aan zijn bestaande dromen. Het is bijvoorbeeld mogelijk om aan droomfiguren (die eigenlijk de eigen gedachten zijn) te vragen wat ze eigenlijk betekenen. En net zoals gewone dromen, zijn lucide dromen heel nuttig voor het brengen van creativiteit en inspiratie.

De meeste lucide dromen worden gebruikt om ofwel een seksuele ervaring te beleven, ofwel om te vliegen. Dit vliegen lijkt op een bijzondere manier verbonden te zijn met lucide dromen. Frederik van Eeden bijvoorbeeld, wist dat hij een lucide droom ging krijgen als hij enkele nachten gedroomd had dat hij vloog. De ervaring van totale vrijheid door de gewichtloosheid maakt zweven in dromen zeer aangenaam. Toch is ook hier enige oefening nodig. Sommige mensen rapporteren bijvoorbeeld dat ze pas na enkele jaren een hoogte groter dan enkele meters konden bereiken. Iedereen die lucide droomt heeft zijn eigen vliegstijl.

[ menu ]  

3.3.2 Nachtmerriebestrijding

Voor één groep van mensen is het hebben van lucide dromen echt aanbevolen: zij die last hebben van nachtmerries. Het is met de huidige geneesmiddelen mogelijk om nachtmerries te vermijden, maar veel wetenschappers raden ze af omdat ze de REM-slaap, en dus ook dromen, onderdrukken, wat psychisch niet gezond is. Bovendien komen de kwade dromen na de behandeling steeds terug.

De kracht van een therapie op basis van lucide dromen zit hem in het feit dat de oorzaak van nachtmerries aangepakt wordt op de plaats van zijn ontstaan: in de geest van de patiënt. De oorzaak van een nachtmerrie is angst en de angst in dromen kan worden weggenomen. De patiënt wordt gewoon aangemoedigd om in elke nachtmerrie die zich voordoet op te komen tegen het gevaar. Zodra ze beseffen dat ze in dromen geen gevaar lopen en het gevaar ook zo benaderen, verdwijnt het vanzelf. Door de monsters of welke kwade beelden dan ook vriendelijk en uitnodigend te behandelen, kunnen de kwaadaardige droombeelden zelfs veranderen in iets aangenaams. De nachtmerries komen zeer zelden terug, en de patiënten staan sterker in hun schoenen doordat ze hun angst op eigen kracht zijn kwijt geraakt.

[ menu ]  

3.3.3 Lichamelijke training

Ook fysieke bewegingen kan men inoefenen tijdens een droom, zolang de hersenen maar vertrouwd zijn met de beweging. Vanuit het standpunt van de hersenzenuwen kunnen we stellen dat de verbindingen die nodig zijn om een bepaalde beweging uit te voeren, ook tijdens een droom kunnen gebruikt worden (en dus versterkt worden).

Sporters die in hun dromen bewegingen uitvoeren die ze in het wakkere leven al veel hebben uitgevoerd, trainen dus hun vaardigheid. Dit komt doordat in een droom om te bewegen dezelfde hersendelen gebruikt worden als overdag.

Naast de verbeterde coördinatie en de afwezigheid van vermoeidheid is er ook nog het voordeel van het verdwijnen van faalangst. De weinige bekende topsporters die zich met lucide dromen bezighouden, melden veel positieve gevolgen doordat ze in hun dromen onbevreesd nieuwe dingen konden uitproberen.

[ menu ]  

3.3.4 Droomvrienden en persoonlijke ontwikkeling

Door het betere contact met de figuren die voorkomen in de dromen kunnen er echte vriendschappen ontstaan in de droomwereld. Het is mogelijk om eenzelfde droomfiguur in een andere droom weer te laten verschijnen. De Senoi, een Maleisisch volk met een heel aparte droomcultuur, noemen vriendelijke elementen of personen in dromen hun droomvrienden. Met hun technieken slagen ze erin om, na veel oefenen (meer bepaald in elke droom), in bijna elke droom enkel droomvrienden te ontmoeten en negatieve elementen volledig weg te bannen.

Het zich oefenen in het onthouden van dromen sterkt het visueel geheugen: het is een oefening in het oproepen en vasthouden van beelden in het geheugen. In een lucide droom kan men bovendien experimenteren met gedrag; de dromer kan verlegenheid leren vermijden of zijn agressie afreageren zonder dat het slachtoffer er hinder van heeft. De ervaring is misschien niet echt, maar het gevoel wel. Met andere woorden, de dromer zal zich de volgende keer vriendelijker tegen zijn `slachtoffer' gedragen, omdat de woede afgereageerd is. Lucide dromen worden dan ook dikwijls gebruikt voor het oplossen van kleine sociale probleempjes.

Voor lucide dromen, en vooral het leren ervan, is veel concentratie en doorzettingsvermogen vereist. Daar staat tegenover dat het hebben van lucide dromen de toegang tot het geheugen en de concentratie zelf verbetert. Ook kan men in lucide dromen zeer creatieve oplossingen vinden voor problemen uit het dagelijkse leven. Niet alleen heeft een lucide dromer in zijn droom toegang tot een groter deel van zijn denk-capaciteit, hij kan ook oplossingen en raad vragen aan zijn droomvrienden. Patricia Garfield toont de kracht van de droom-creativiteit aan met voorbeelden van Nobelprijswinnaars die hun belangrijke ideeën opdeden tijdens een droom, en van een schrijver die zijn verhalen simpelweg door droomfiguren liet verzinnen.

Veel lucide dromers vinden dat hun successen en ervaringen in het droomleven ook een positief effect hebben in hun wakend leven. Ze krijgen meer zelfvertrouwen door de ervaringen die ze `s nachts beleven. De onbevreesdheid die ze voelen in hun dromen (de droombeelden zijn immers niet echt) slaat over op hun dagelijks leven. Hun persoonlijkheid en levensstijl krijgt een positieve wending door hun nachtelijke ervaringen. Het is zelfs niet ondenkbaar dat dromen op één of andere manieren de persoonlijkheid rechtstreeks veranderen, daar dromen heel duidelijk iets te maken hebben met de structuren in de hersenen.

Sommige mensen zijn zelfs in staat om in hun dromen hun hersengolven naar believen in- en uit te schakelen, hun bloeddruk te regelen, en de zuurafscheiding in hun maag te controleren. De mogelijkheid van een versneld fysiek herstel door concentratie in een droom werd al door meerdere dromers gemeld, maar is nog niet degelijk onderzocht.

[ menu ]  

3.3.5 Andere

Lucide dromen worden voor nog veel andere dingen gebruikt, bijvoorbeeld voor wetenschappelijk onderzoek. Proefnemers kunnen nu de toestand van de droom veel beter bestuderen, omdat ze de mogelijkheid hebben om de dromer instructies te geven. Bovendien kunnen ze communiceren met de dromer. Die kan signalen geven door de ogen te bewegen of zijn spieren te bewegen. Die zijn dan wel `verlamd', maar de elektrische stroompjes zijn wel af te lezen op een EMG (ElectroMyoGram), dat de spierspanning meet. De onderzoeker geeft zijn boodschappen op voorhand, of gecodeerd in de vorm van lichtflitsen. Het geven van boodschappen via geluid is mogelijk maar zeldzaam omdat de dromer dan gemakkelijk wakker wordt.

De mogelijkheid van lichamelijke heling is door veel mensen aangegeven, maar niet bewezen. Veel dromers zijn in hun dromen signalen van een opkomende ziekte vóór ze de ziekte echt krijgen. Vooral de aanhangers van Jung en Freud geloven dat het dromen over symbolen die staan voor gezondheid ook inderdaad een positief effect heeft op de gezondheid. Wat de mogelijkheden van lucide dromen zijn op dit gebied, kunt u lezen in hoofdstuk 4, paragraaf drie.

[ menu ]  


3.4 Leren

Lucide dromen is een vaardigheid die iedereen kan leren. De tijd die daarvoor nodig is, verschilt van persoon tot persoon en schommelt van een maand tot enkele jaren. Het is dus niet zo gemakkelijk om tot lucide dromen te komen.

Twee factoren zijn enorm belangrijk bij het bewust leren dromen. De eerste is de motivatie, met andere woorden de bereidheid om oefeningen te doen. De andere is een goede herinnering van dromen. Dit is niet alleen nodig om een bewuste droom te herinneren (anders hebben ze niet veel nut), maar ook om vertrouwd te worden met het droomleven en zo in het midden van een droom tot luciditeit te leren komen.

Het aanleren van bewust dromen is een geleidelijk proces met veel moeilijkheden. Zo kan een dromer wel vermoeden dat wat hij ziet een droom is, maar soms doet de droom er alles aan om zijn bedenker ervan te overtuigen dat zijn ervaring een echte is. Naast een grote dosis volharding, zijn er ook enkele speciale technieken ontwikkeld die het opwekken van lucide dromen sneller en gemakkelijker maken. Er bestaan zelfs elektronische apparaatjes die de dromer helpen te beseffen dat hij droomt. Een uiterst gemotiveerd persoon die genoeg aanleg heeft, kan het punt bereiken waarop hij of zij in elke droom naar believen de luciditeit kan in- of uitschakelen.

[ menu ]  

3.4.1 Technieken

Er bestaan een aantal technieken, zowel ontleend aan andere culturen als gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek, die zeer nuttig zijn voor zij die lucide leren dromen.

[ menu ]  

3.4.2 Hulpmiddelen

The Lucidity Institute, een organisatie die lucide dromen toegankelijk wil maken voor een zo groot mogelijk publiek, brengt elektronische apparaatjes op de markt die helpen om lucide te worden.

De mogelijkheid van een waarschuwingssysteem om de dromer te melden dat hij slaapt, werd al zeer vroeg bedacht door verschillende mensen. Veel onderzoeken werden gedaan naar methodes om uitwendige prikkels zoals aanraking, lichtflitsen en geluid door te laten dringen in de droom zonder de dromer wakker te maken. Stephen LaBerge, een psycho-fysioloog aan Stanford University en verbonden aan The Lucidity Institute, werkte zijn ideeën verder uit met experimenten. De beste resultaten werden gehaald met snelle lichtflitsen.

De NovaDreamer, één van de apparaatjes die verkrijgbaar zijn bij The Lucidity Institute, werkt volgens het principe van de REM-slaap: in de periode waarin dromen voorkomen, maken de ogen snelle bewegingen. Het meet die bewegingen met een bewegingssensor die in een soort zacht masker zit. Als het hoofd zelf niet te hevig beweegt (dat wil zeggen, als de dromer slaapt), zend het licht- of geluidssignalen uit. De gebruiker moet zijn apparaat heel precies afstellen zodat er op het juiste moment signalen gegeven worden die sterk genoeg zijn, maar toch de gebruiker niet wekken uit de droom. De signalen worden dan opgenomen in de droom en dan is het nog aan de dromer om ze te herkennen en eruit te concluderen er een droom aan de gang is.

De hulpmiddelen veroorzaken geen lucide dromen, ze helpen de dromer enkel om lucide te worden. Daarom zijn er voor het herkennen van de licht- of geluidssignalen van de bril ook mentale oefeningen nodig, die overdag moeten uitgevoerd worden.

In de praktijk blijken de elektronische hulpmiddelen zeer succesvol. In een onderzoek uitgevoerd door LaBerge, bleek dat van de veertien deelnemers acht mensen méér lucide dromen hadden wanneer ze sliepen met een werkende NovaDreamer. Statistisch gezien verhoogt de NovaDreamer de kans op lucide dromen met driehonderd procent, wat ongeveer even effectief is als het gemotiveerd gebruiken van de MILD-techniek. Een combinatie van MILD en NovaDreamer levert een toename van het aantal lucide dromen met vijfhonderd procent.

[ menu ]  

3.4.3 Problemen

Bij het leren van lucide dromen stuiten de meeste mensen vaak op dezelfde problemen. Gelukkig heeft onderzoek van het Lucidity Institute uitgewezen dat er in de meeste gevallen zeer eenvoudige en effectieve technieken zijn om ze te overwinnen.

Zo komt het vaak voor dat men droomt dat men ontwaakt. Men denkt dan na over de droom die juist geweest is, maar vergeet te controleren of men nu wakker is of slaapt. Soms droomt men dan dat men weer inslaapt, en gebeurt het daarna wéér. Het spreekt vanzelf dat bij zo'n vals ontwaken een mooie kans om lucide te worden gemist wordt. Daarom leren lucide dromers om elke keer dat ze wakker worden een realiteitstest te doen. Onderzoek wees uit dat bijna de helft van alle lucide dromen ontstaat door zo'n realiteitstest tijdens een vals ontwaken. Apparaten zoals de NovaDreamer bevatten zelfs een speciale functie waarmee men kan testen of het ontwaken echt is of niet. Het gaat om een gewone knop die een geluidssignaal geeft. Apparaten werken niet correct in dromen, dus bij een vals ontwaken hoort men geen geluid.

Een ander probleem is het ontwaken op het moment dat men beseft dat men aan het dromen is. Door de grote opwinding die daarmee gepaard gaat, wordt het zeer moeilijk om verder te blijven dromen. De oplossing hiervoor is simpel: gewoon kalm blijven, zich concentreren op de droom en rondtollen. Het droomlichaam wordt daarbij rondgedraaid zodat de omgeving snel ronddraait. De ogen worden gesloten gehouden en wanneer men weer stilstaat worden ze weer geopend. Met de juiste overtuiging en een dosis geluk ziet men niet de vertrouwde slaapkamer, maar een stukje droomwereld.

Een andere veel voorkomende oorzaak van ontwaken is te lang naar één punt staren. Als men in een droom de ogen te lang onbeweeglijk houdt, wordt men onvermijdelijk wakker. Op de één of andere onbekende manier heeft dit iets te maken met de snelle oogbewegingen in de REM-periode.

[ menu ]  


3.5 Andere bewustzijnstoestanden

Lucide dromen zijn heel sterk verwant met andere bewustzijnstoestanden. Met name de visioenen zoals Hadewijch en de anderen die zich aan de `devotie' wijdden hadden, vertonen veel gelijkenis met lucide dromen. Er is bijvoorbeeld sprake van diepe concentratie, van geloven in het feit dat de ervaring zal optreden en ook van bewustzijn tijdens de ervaring in plaats van erna. Het feit dat de visioenen meestal overdag bij wakkere toestand verschenen hoeft de mogelijkheid niet uit te sluiten dat het lucide dromen (of verwante ervaringen) zijn. Eerder is namelijk beschreven dat het mogelijk is om meteen vanuit wakkere toestand over te gaan in een lucide droom.

Verder is er ook veel onderzoek gedaan (zonder veel resultaat overigens) naar buitenlichamelijke ervaringen. Zo'n Out Of Body Experiences of OBE's zijn ervaringen waarbij men zijn eigen lichaam van buitenaf ziet. Zo'n acht tot dertig procent van alle mensen hebben al ooit een OBE meegemaakt. Ook veel bijna-dood zijn eigenlijk schoolvoorbeelden van OBE's.

Er zijn veel gelijkenissen tussen OBE's en lucide dromen. Buitenlichamelijke ervaringen komen meestal voor bij totale spierontspanning, na grote inspanningen of onder invloed van eentonige geluiden of drugs; kortom, in allerlei situaties waarbij de invoer van uitwendige zintuiglijke indrukken vertoord wordt. En die zintuiglijke indrukken zijn ook tijdens een droom afwezig.

Het grootste verschil is datgene wat de persoon ervaart. Wanneer iemand in een lucide met opzet droomt dat hij een OBE heeft, weet hij dat hij droomt, maar lijkt het of dat wat hij ziet realiteit is. Bij een echte OBE weet men dat men wakker is en heeft men een droom-achtige ervaring.

[ menu ]


 Dromen en luciditeit  
 Hoofdstuk 3: Lucide dromen  Hoofdstuk 2 <<    Hoofdstuk 3    >> Hoofdstuk 4